نیم

گاهی باید صبر کرد و نسخه ی دوم یک نوشتار را گذاشت برای آینده های دور!

این نوشتار جبرگرایانه ی چهارده سال پیش من به تازگی و در پی جستجوی گوگلی تصادفی توسط دوست قدیمی ام سهیل سیادت نژاد کشف و سپس نقد شد. سهیل هم مثل من و کمانگیر و چند تای دیگر از وبلاگ نویسانی که پیوندشان در لینکستان کنار صفحه وجود دارد جزو دانش آموختگان نه چندان پرشمار کارشناسی ارشد علوم کامپیوتر دانشگاه شریف است و تصور می کنم دید تحلیلی کمابیش بر نوشته های ما حکمفرما بوده است. نوشتار قدیمی من توسط ناصر گرامی هم دوباره به تفصیل نقد شده و این کوشش دوستان، نگارنده ای را که الان بیش از دو برابر آن موقع سن دارد شرمنده ساخته است.

ماجرا از این قرار است که آن هنگام با دوستان ام از جمله فرهاد در کنار زمین چمن دبیرستان البرز و البته بدون دسترسی به هیچ منبعی و در تنهایی مطلق کشف و شهودهای مادی گرایانه می کردیم و یک حلقه تشکیل داده بودیم به نام حلقه ی پروتئینیسم. خوب هر کسی در آن شرایط می تواند اشتباه کند. از آن روزگار خیلی گذشته و من دیگر با آن چند و چون جبراندیش نیستم. راستش همین الان یک بار نوشته ی خودم را خواندم و تا حدی هم توسط یک نیم دیگر که سن اش نیم این نیم جدید است قانع شدم اما باز هم احساس کردم که نه! انگار من دیگر نمی توانم جبرگرا باشم. نگاه امروز من به دوگانه ی جبر/اختیار با آن دوران متفاوت است چون بدیهی بودن «اصل علیت» را مبنی بر اینکه هر علتی یک معلول روشن در پی دارد، یک اصل موضوعه ی عقلانی غیر قابل تردید نمی دانم. مدت ها است که به باور من این اصل تردید ناپذیر علیت حتا اگر از بدیهی ترین گزاره های عقلانی هم باشد که در مغز تک تک ما و پس از میلیون ها سال تکامل جا افتاده است،‌ باز هم از آن فراتر نمی تواند برود. امروز این مسأله ادعایی در دانشی مثل فیزیک است تا فلسفه. نگاه من هم به آخرین کوشش های دانشمندان فیزیک در این زمینه می تواند متوجه باشد. خلاصه اینکه همیشه باید مراقب چیزهایی باشیم که به عنوان عقل سلیم می پنداریم شان. یعنی بدیهیاتی که در آنها نمی توان شک کرد و این سرچشمه ی هر گونه تعصب است. حتا اگر موضوع آن چیز چندان مهم و حساسی نباشد مثل اصل علیت.

پ.ن. اگر آن روزگاران می دانستم که نوشته هایم قرار است این قدر مورد استقبال آیندگان (!) قرار بگیرد که خیلی از آنها را دور نمی انداختم. این هم یک نقد جدید بر نوشتار قدیمی. این قدر شرمنده نکنید. فکر می کنم بهتر است نظرات جدیدم را در مورد جبر و اختیار دوباره بنگارم تا از قافله ی بحث شما عقب نمانم.